دانشگاه به عنوان یک نهاد مدرن از بدو شکل‌گیری در دنیا سیر تحولی را دنبال و سه نسل مختلف را تجربه کرده است. دانشگاه‌های نسل اول یا دانشگاه آموزش محور و مبتنی بر فعالیت‌های تعلیمی است که نمونه‌های آن در کشور ما بسیار است و اغلب دانشگاه‌های ما در این نسل باقی مانده‌اند.

دانشگاه‌های نسل دوم با ظهور تحقیقات پایه شکل گرفتند و عموما پژوهشی و مبتنی بر فعالیت‌های تحقیقاتی هستند و برخی دانشگاه‌ها در ایران به این سمت حرکت کرده‌اند. اما دانشگاه‌های نسل سوم با ظهور تحقیقات کاربردی و نیاز محور شکل گرفتند و عموما کارآفرین و مبتنی بر کارآفرینی و حل مسائل جامعه با رویکرد علمی و نظام یافته در تعامل با محیط پیرامونی هستند.

در دانشگاه نسل سوم، محور و مأموریت کانونی نظام دانشگاهی، کارآفرینی است. در چنین دانشگاهی، دانشجویان باید همزمان مجموعه‌ای از دانش، مدیریت دانش و مدیریت کارآفرینی را فراگیرند تا بتوانند در زمینه صنعت شروع به فعالیت کنند.

شکل گیری و اثربخشی دانشگاه کارآفرین، بدون توسعه نظام مند آموزش کارآفرینی و مهارت آموزی موثر دانشجویان، استادان، مدیران و کارکنان نظام دانشگاهی و تقویت ویژگی‌های کارآفرینی منابع انسانی دانشگاه، امکان پذیر نیست. بنابراین، یکی از وجوه و منظرهای کلیدی دانشگاه نسل سوم، توسعه مهارت‌های شغلی، حرفه‌ای و شایستگی‌ها و توانمندسازی دانشجویان و استادان همسو با فرایند توسعه ملی و حل مسائل جامعه به روش علمی است.

در دهمین دوره المپیاد علمی دانشگاه‌های علوم پزشکی که امسال برگزار شد، حیطه کارآفرینی در بستر دانشگاه‌های هزاره سوم نیز به رقابت گذاشته شد. کسری حاتم‌پور گراویانی دانشجوی رشته پزشکی و ارشد آموزش پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران که در این دوره از المپیاد در حیطه کارآفرینی در بخش انفرادی موفق به کسب مدال طلا شد در گفتگو با مفدا به اهمیت آموزش کارآفرینی به دانشجویان علوم پزشکی و لزوم حرکت دانشگاه‌ها به سمت دانشگاه‌های نسل سوم اشاره کرد.

لزوم آموزش کارآفرینی به دانشجویان علوم پزشکی

حاتم‌پور درباره ارتباط حوزه علوم پزشکی با بحث کارآفرینی گفت: صنعت سلامت یکی از صنایع بسیار مهم در سطح دنیاست. کشوری مثل سوئیس بخش اعظم اقتصاد خود را که از اقتصادهای قوی دنیاست، بر پایه شرکت‌های دارویی گذاشته است. به نظر من بچه‌های علوم پزشکی باید وارد عرصه کارآفرینی در زمینه‌های دارویی، مهندسی پزشکی، دندانپزشکی و مراکز ارائه خدمات بهداشتی و سلامتی مثل بیمارستان‌ها و مراکز جراحی محدود شوند. این عرصه‌ای است که تا به حال مورد غفلت بوده است.

حاتم‌پور با ذکر این نکته که آموزش کارآفرینی به دانشجویان علوم پزشکی یک ضرورت است، اظهار داشت: این دانشجویان برای ورود به عرصه صنعت سلامت نیاز دارند که آموزش ببینند به علاوه اینکه بسیاری از این دانشجویان در آینده سرمایه‌هایی خواهند داشت که می‌توانند آنها را وارد اقتصاد و صنعت کنند، اگر از دوران دانشجویی آموزش دیده باشند می‌آموزند که چگونه سرمایه خود را در بازار درستی به جریان بیاندازند و سراغ بازارهای کاذبی مانند سکه و دلار نمی‌روند.

هدف دانشگاه نسل سوم تولید ثروت و شغل است و در حال حاضر ما از چنین فضایی فاصله بسیاری داریم. کما اینکه از دانشگاه نسل دو هم که پژوهش محور است دور هستیم. شاید تعداد پژوهش‌هایی که انجام می‌شود زیاد باشد اما اینکه چقدر این پژوهش‌ها مشکلات روزمره جامعه ما را برطرف می‌کنند، محل سوال است

این دانشجوی المپیادی در ادامه خاطر نشان کرد: نقطه ضعف اصلی دانشگاه‌های ما این است که توانمند محور نیستند  و نمی‌توانند یک توانمندی در دانشجو به وجود آورند. بلکه موظفند یک سری امتحان بگیرند، دانشجو در آنها قبول شود و در امتحان مقاطع بالاتر شرکت کند و امتیاز لازم را بگیرد.هیچ جای سیستم آموزشی چنین چیزی دیده نشده که اگر کسی توانست در طی تحصیلش شغل ایجاد کند یا نوآوری ارائه دهد، امتیاز قابل توجهی به او تعلق گیرد. اگر امتیازی هم باشد آنقدر جانبی است که در مقابل سختی‌های راه اندازی یک کسب و کار واقعا ناچیز است.

وی با ذکر این نکته که دانشگاه‌های ما از دانشگاه‌ نسل سوم و حتی دوم نیز دور هستند، بیان داشت: هدف دانشگاه نسل سوم تولید ثروت و شغل است و در حال حاضر ما از چنین فضایی فاصله بسیاری داریم. کما اینکه از دانشگاه نسل دو هم که پژوهش محور است دور هستیم. شاید تعداد پژوهش‌هایی که انجام می‌شود زیاد باشد اما اینکه چقدر این پژوهش‌ها مشکلات روزمره جامعه ما را برطرف می‌کنند، محل سوال است.

این دانشجوی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تاکید بر اینکه اگر دانشجویی بخواهد وارد فضای کارآفرینی شود باید بسیارشجاع و قویدل باشد، گفت: کسی که بخواهد وارد فضای کارآفرینی شود ناچار است از راه مرسوم آموزش کشور فاصله بگیرد. الان چند نفر از همکلاسی‌های من وارد این وادی شده‌اند، شرکت دارند و بسیار هم موفق عمل می‌کنند، اما در شرف اخراج از دانشگاه هستند، یا رشته پزشکی را در ده، دوازده سال دارند، تمام می‌کنند. این نشان می‌دهد یک جای کار دارد می‌لنگد. ساختار نظام آموزشی به این شکل است که برای موفقیت در آن باید امتحان‌های خاصی را بگذرانیم و نمرات لازم را کسب کنیم. از طرفی جامعه هم بر اساس مدرک ارزش گذاری می‌کند. اگر کسی ۵ شرکت در حوزه سلامت داشته باشد ولی مدرک تحصیلی‌اش لیسانس باشد، نسبت به پزشک متخصصی که فقط درس خوانده و نمرات خوبی کسب کرده، از دید جامعه ارزش کمتری دارد. در شرایط فعلی جامعه افرادی که وارد عرصه کارآفرینی می‌شوند، باید ریسک کنند و این شجاعت را داشته باشند که از کنار این راه مرسوم رد شوند.

دانشگاه؛ جایی برای کسب درآمد در کشورهای پیشرفته

بر اساس گزارش سال ۲۰۱۷ دیده بان جهانی کارآفرینی، صنعت سلامت و حوزه آموزش دو بخش از ده بخشی هستند که در کارآفرینی در جهان نقش دارند.

آموزش کارآفرینی را می‌توان از ابتدای دهه ۱۹۸۰ در کشورهای توسعه یافته تعقیب کرد. البته، در مورد آمریکا وضعیت متفاوت است. در این کشور تا دهۀ ۱۹۷۰ تعداد دانشگاه‌های اندکی برنامه‌های آموزش کارآفرینی داشته‌اند. به عنوان نمونه، مدرسه بازرگانی هاروارد از سال ۱۹۲۶ درس کارآفرینی با عنوان صنایع ساخت و از سال ۱۹۴۷ برنامە درسی کاملی را به صورت انتخابی برای آموزش کارآفرینی ارائه کرده است.  سایر دانشگاه‌های امریکا پس از جنگ جهانی دوم آموزش کارآفرینی را دنبال کرده‌اند.

رشد واقعی آموزش کارآفرینی و کسب و کار کوچک در دهه ۷۰ و ۸۰ میلادی بوده است. در آغاز دهۀ ۷۰ فقط ۱۶ دانشگاه امریکایی دروس مرتبط با کارآفرینی ارائه کرده‌اند. در دهۀ ۸۰ حدود ۳۰۰ دانشگاه دروسی در موضوع کارآفرینی و کسب و کار کوچک ارائه کرده‌اند. از دهه ۹۰ تعداد این دانشکده‌ها به بیش از ۱۰۰۰ در سال ۲۰۰۱ و حدود ۱۶۰۰ در سال ۲۰۰۵ افزایش یافته است.

امروزه آموزش کارآفرینی به یکی از مهمترین و گسترده‌ترین فعالیت‌های دانشگاه‌های کشورهای توسعه یافته نظیر امریکا تبدیل شده است. به عنوان مثال تا سال ۲۰۱۴ دانش‌آموختگان دانشگاه ام.آی.تی آمریکا بیش از ۳۰ هزار بنگاه فعال و ۴.۶ میلیون شغل راه انداختند و حدود ۱.۹ تریلیون دلار درآمد سالانه داشتند. این دانشگاه وضع دانش آموختگان را در دهه‌های پس از دانشگاه همچنان رصد می‌کند و آمارهای دقیقی از شرکت‌‎های تاسیس شده دانش آموختگان و میزان کارآفرینی و توزیع درآمد این شرکت‌ها بر اساس نوع صنعت دارد.

تا رسیدن به دانشگاه نسل سوم راه درازی در پیش داریم

فرشاد شاه‌کرمی دانشجوی دکترای حرفه‌ای پزشکی و دانشجوی کارشناسی ارشد آموزش پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و برنده مدال طلای دهمین المپیاد علوم پزشکی در حیطه کارآفرینی در بخش انفرادی درباره دانشگاه‌های نسل سوم گفتگو با مفدا گفت: کارآفرینی باید یکی از ستون‌های دانشگاه نسل سوم باشد. دانشگاه نسل سوم از جایی بودجه نمی‌گیرد، بلکه شرکت‌های دانش‌بنیان برخاسته از دانشگاه، برای آن درآمدزایی می‌کنند و بنابراین آموزش کارآفرینی به دانشجویان ضروری‌ست.

وی در ادامه تاکید کرد: آموزش کارآفرینی تنها قطعه‌ کوچکی از این پازل است و به تنهایی خاصیتی ندارد. در حال حاضر در ایران و در دانشگاه‌های ما سالانه صدها همایش و کارگاه و مسابقهی کارآفرینی و نوآوری و ... برگزار می‌شود؛ در حالی که دیگر زمینه‌های این موضوع فراهم نشده است. این وضعیت باعث می‌شود که بعد از این همه سال، کارآفرینی در دانشگاه‌ها همچنان در سطح شعار و مسابقه و همایش باقی بماند و دانشگاه‌های ما هنوز با چند ریال جابه‌جا شدن قیمت دلار، دچار بحران مالی بشوند.

​

این دانشجوی المپیادی با اشاره به اینکه دانشگاه نسل سوم دانشگاهی است که علم در آن به درد می‌خورد، خاطر نشان کرد: در چنین دانشگاهی نه تنها علم را آموزش می‌دهند و آن را پدید می‌آورند، بلکه با آن علم ارزش افزوده ایجاد می‌کنند و آن را برای حل مسائل یا کسب درآمد به کار می‌برند. در چنین دانشگاهی علاوه بر ارزش‌های تعلیمی و علمی، ارزش‌های بازاری هم حاکمند و دانشگاه به جای بودجه‌ عمومی از درآمدهای خصوصی خود بهره می‌برد. در واقع دانشگاه خود به نوعی به بنگاه و کسب ‌و کار تبدیل می‌شود. در این دانشگاه، اساتید و دانش‌جویان با هدف خلق ارزش، به فعالیت بین‌رشته‌ای می‌پردازند و دانشگاه علاوه بر محل آموزش و مرکز تحقیق، به یک قطب فناوری و اینترپرایز هم تبدیل می‌شود.

شاه‌کرمی با اشاره به اینکه دانشگاه‌های ما دانشگاه نسل سوم نیستند، اظهار داشت: دانشجویان ما نیز دانشجوی دانشگاه‌های نسل سوم نیستند. چرا که دانشجوی یک دانشگاه نسل سوم به جای مهارت حفظ کردن، از مهارت‌های تحلیلی و تفکر نقاد بهره‌مند است. به جای تشویق به پیروی از ساختارهای معیوب و الگوهای قدیمی، به ریسک‌پذیری، نوآوری و حل مسائل تشویق می‌شود. به جای کار فوق‌تخصصی در یک رشته، به فعالیت بین‌رشته‌ای می‌پردازد. به جای بی‌فایده دانستن علوم انسانی، به علوم مقدماتی (liberal arts) مسلط است و به جای تولید انبوه مقاله، به پژوهش منجر به دست‌آورد عینی می‌پردازد.

وی در ادامه با ذکر این نکته که در کشور ما از نظر علمی حتی در دانشگاه نسل یک هم به کمال نبوده‌ایم، گفت: الان هم شبحی از دانشگاه نسل دو را داریم که می‌خواهیم بر روی آن شبحی از دانشگاه نسل سه بسازیم.

دانشجوی المپیادی دانشگاه علوم پزشکی تهران در با اشاره به اینکه دانشگاه‌های نسل سوم یک‌شبه ساخته نمی‌شوند، بیان داشت: فرآیند شکل گیری دانشگاه نسل سوم بسیار زمان‌بر است. به عنوان مثال دانشگاه کمبریج حدود ۱۰۰ سال طول کشید تا از یک دانشگاه پژوهشی، به دانشگاهی نوآور و کارآفرین تبدیل شد و دانشگاه‌های ایران هم طبعاً در ابتدای این راه قرار دارند. به نظر من همین که امروز ضرورت این موضوع احساس می‌شود و این مسئله در سطوح مختلف مطرح شده‌است، قدم مثبت رو به جلو است و امیدوارم بتوانیم این مسیر را سریع‌تر طی کنیم.